Уран бүтээлчид зөвхөн урлаг бүтээгээд зогсохгүй түүхийг сэргээж, соёлыг амилуулж, үндэстнийхээ оюун санааны өвийг ирээдүйд залгамжлуулдаг. Монгол Улсын Соёлын элч, уран бүтээлч Н.Ганхуяг бол тийм хүмүүсийн нэг. Энэхүү уран бүтээлчийн нэр Монголын урлаг соёлын хүрээнээс халин гарч, дэлхийн олон оронд танигджээ. Түүний сэргээн бүтээсэн Хүрээ Цамын 108 ариун баг, олон улсын үзэсгэлэн, соёлын дипломат үйл ажиллагаа, залуу уран бүтээлчдийг дэмжсэн үйлс, тайзны бүтээлүүд нь нэгэн хүний амьдралын бүтээл гэхэд итгэмээргүй их хөдөлмөрийн үр шим юм.

Мөрөөдлөөс эхэлсэн замнал

Н.Ганхуяг бага наснаасаа зураг зурах дуртай байсан бөгөөд Монголын уламжлалт соёл, бурхны шашны урлаг, домог түүхийг шимтэн сонирхож өсжээ. Тэрбээр энгийн нэгэн урлаач болохыг хүссэнгүй. Харин Монголын мартагдсан өв соёлыг дахин сэргээхийг хүсжээ. Тэр хүсэл нь аажмаар амьдралын зорилго нь болон төлөвшсөн байна. Хүмүүс түүний хийж бүтээснийг урлагийн бүтээл гэж хардаг бол тэр өөрөө урлагийг үндэстний ой санамж, үеэс үед дамжин үлдэх оюуны өв хэмээн ойлгодог ажээ.

Хүрээ Цамын 108 ариун багийн дахин сэргэлт

Н.Ганхуягийн амьдралын хамгийн том бүтээл Хүрээ Цамын 108 ариун багийг дахин сэргээсэн явдал юм. ХХ зууны эхэн үед тасалдсан энэхүү өв олон арван жилийн турш зөвхөн архивын зураг, хуучин дурсамжид үлдсэн байлаа. Тэрбээр 1997 онд энэхүү төслөө эхлүүлж, арван жилийн уйгагүй хөдөлмөрийн үр дүнд 2007 онд Хүрээ Цамын 108 багийг иж бүрнээр нь сэргээн бүтээж дуусгажээ. Энэ нь Монголд анх удаа цамын багийг иж бүрэн хэмжээгээр сэргээн бүтээсэн, соёлын өвийг сэргээх үйл хэрэгт онцгой ач холбогдолтой үйл явдал байв. Н.Ганхуяг энэхүү ажлыг өөрийн хөрөнгө, гэр бүл, ахан дүүс, уран бүтээлч нөхдийнхөө хамтаар хэрэгжүүлсэн. Д.Сүхбаатарын талбай дээрээс “Монгол Улс дахин Хүрээ Цамын 108 багтай боллоо” хэмээн зарлаж байсан нь өнөөдөр түүх болон үлджээ. Тэрбээр зөвхөн баг сэргээгээд зогссонгүй. Монголын олон театр, сүм хийдийг цамын багтай болгож, 1999 онд Франц Улсад Гандантэгчэнлин хийдийн лам нарын оролцоотой Хүрээ Цамын бүжгийг сэргээн толилуулах ажлыг зохион байгуулав. Түүний бүтээлийн цуглуулга нь дэлхий дээрх хамгийн том, бүрэн хэмжээний Хүрээ Цамын багийн цуглуулгад тооцогддог.

Дэлхийг тойрсон Хүрээ Цам

Хүрээ Цамын багуудаа бүтээсний дараа тэрбээр тэдгээрийг зүгээр нэг хадгалж үлдээхийг хүссэнгүй. 1811-1937 оны хооронд жил бүр цамнагдаж байсан энэхүү гайхамшигт уламжлалыг шинэ цаг үед үргэлжлүүлэхээр шийдэж, дэлхийг зорьсон юм. Сүүлийн хорь гаруй жилийн хугацаанд “Хүрээ Цам-108” үзэсгэлэнг АНУ, Европ, Ази, Латин Америкийн музей, соёлын байгууллагууд, олон улсын фестивалиудад толилуулж, Монголын цамын урлагийг анх удаа сая сая үзэгч үзжээ. Тус үзэсгэлэн бүрийн ард зөвхөн багууд бус Монголын түүх, гүн ухаан, шашин, урлаг, бэлгэдлийн ертөнц хамт аялж байдаг учир олон улсын соёлын дипломат ажиллагааны бодит жишээ хэмээн үнэлэгддэг.

Чингис хааны өвийг дэлхийд таниулсан нь

Н.Ганхуягийн нэр зөвхөн цамын урлагтай холбогдохгүй. Тэрбээр 2009 оноос эхлэн Америкийн түншүүдтэйгээ хамтран “Чингис Хаан” олон улсын үзэсгэлэнгийн төслийг хэрэгжүүлж иржээ. Сүүлийн 18 жилийн хугацаанд энэхүү үзэсгэлэн дэлхийн томоохон музей, үзэсгэлэнгийн танхимуудад дэлгэгдэж, Монголын эзэнт гүрний түүхийг дэлхийн үзэгчдэд үнэн зөвөөр хүргэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан юм.

Залуу уран бүтээлчдийн багш

1992 онд анхны урлангаа байгуулж, 1997 онд “Би-Бид” компанийг үүсгэн байгуулсан тэрбээр Монголын анхны хувийн галерейн нэгийг барьж байсан. Улмаар “Монголын Гоо Ертөнц” нийгэмлэг болон “Хан Богд” чуулгыг байгуулж, Монголын залуу уран бүтээлчдийг дэлхийн тавцанд гаргах үйлсэд хүчээ зориулжээ. Өнөөдрийг хүртэл дэлхийн 40 гаруй оронд Монголын уран бүтээлчдийн тоглолт, үзэсгэлэн, соёлын үйл ажиллагааг зохион байгуулж, 300 гаруй залуу уран бүтээлчийн олон улсын замналыг эхлүүлэхэд хувь нэмрээ оруулжээ.

Шинэ төсөл, шинэ алхам

Соёлын элч Н.Ганхуягийн хувьд 2026 он Хүрээ Цамыг сэргээн бүтээсний 20 жилийн ойгоо угтаж буй онцгой жил. Энэ хүрээнд Чойжин ламын сүм музейтэй хамтран “Дахин сэргэсэн Хүрээ Цам” төслийг хэрэгжүүлж, Монголын соёл, цамын баг урлах интерактив сургалт, лекц зохион байгуулаад байна. Мөн Тайландын алдарт гэрэл зурагчин Жатэнипат Кэтпрадит /Jatenipat Ketpradit/-той хамтран хэрэгжүүлж буй фото төслийн хүрээнд Монголын цамын урлагийг орчин үеийн дүрслэх урлагийн хэлээр дэлхий даяар дахин таниулах зорилготой ажиллаж байгаа юм. Түүний дараагийн том зорилго Хүрээ Цамын өвийг ЮНЕСКО-гийн соёлын өвийн жагсаалтад бүртгүүлэх явдал юм.